اثر داروهای جدید لاغری بر سلامت چشم و جراحی های چشم

داروهای جدید لاغری در سال های اخیر به یکی از روش های پرکاربرد برای کاهش وزن و کنترل قند خون تبدیل شده اند؛ اما هم زمان با افزایش مصرف آنها، سوالات بیشتری درباره تاثیر این داروها بر سلامت چشم مطرح شده است. آیا مصرف داروهای لاغری می تواند باعث تغییرات بینایی شود؟ آیا افرادی که سابقه بیماری های چشمی دارند باید نگرانی بیشتری داشته باشند؟ و مصرف این داروها پیش از جراحی های چشم چه ملاحظاتی دارد؟

موضوع عوارض دارو لاغری بر چشم تنها به احتمال بروز تاری دید محدود نمی شود و بسته به نوع دارو، شرایط جسمی فرد، سابقه دیابت و سرعت کاهش قند و وزن می تواند ابعاد متفاوتی داشته باشد. از طرفی، برخی از این داروها با تاثیر بر تخلیه معده ممکن است در زمان بیهوشی یا برخی جراحی ها نیز نیاز به توجه بیشتری داشته باشند.

در این مقاله بررسی می کنیم داروهای جدید لاغری مانند مانجارو، اسپارتینا، اوزمپیک و وگووی چه تاثیری بر چشم و بینایی دارند و افرادی که قصد انجام جراحی های چشم دارند، چه نکاتی را باید پیش از عمل با پزشک خود در میان بگذارند.

اثر اسپارتینا، مانجارو و آمپول های لاغری بر چشم و جراحی های چشم

داروهای جدید کاهش وزن مانند اسپارتینا، مانجارو، اوزمپیک و وگووی در سال های اخیر بسیار پرطرفدار شده اند. بسیاری از مصرف کنندگان می پرسند: آیا آمپول لاغری به چشم آسیب می زند؟ آیا ممکن است باعث تاری دید یا نابینایی شود؟ و آیا پیش از بلفاروپلاستی، لیفت، عمل آب مروارید یا سایر جراحی های چشم باید دارو را قطع کرد؟

پاسخ کوتاه این است که این داروها برای بیشتر افراد مستقیما مانع جراحی چشم نیستند، اما سه موضوع اهمیت ویژه دارد: تغییر سریع قند خون و اثر آن بر شبکیه و شماره چشم؛ ارتباط احتمالی بعضی داروها با عصب بینایی؛ و کند شدن تخلیه معده که می تواند هنگام بیهوشی عمومی یا خواب آلودگی عمیق، خطر برگشت محتویات معده و ورود آن به ریه را افزایش دهد. نوع عمل، نوع بیهوشی، مرحله افزایش دوز، وجود علائم گوارشی و سابقه دیابت تعیین می کنند چه اقدامی لازم است.

اسپارتینا و مانجارو چیستند؟

اسپارتینا نام تجاری فرآورده ای حاوی تیرزپاتاید (Tirzepatide) در ایران است. مانجارو (Mounjaro) نیز نام تجاری تیرزپاتاید شرکت الای لیلی است. بنابراین ماده موثره هر دو تیرزپاتاید است، اما نام تجاری، شرکت سازنده، قلم تزریق، مواد جانبی و نظام تایید و کنترل کیفیت می تواند متفاوت باشد؛ این دو فرآورده نباید بدون نظر پزشک خودسرانه جایگزین یکدیگر شوند.

تیرزپاتاید به طور هم زمان گیرنده های GIP و GLP-1 را فعال می کند. این دارو در پاسخ به بالا بودن قند، ترشح انسولین را افزایش می دهد، ترشح گلوکاگون را کاهش می دهد، احساس سیری را بیشتر و تخلیه معده را کندتر می کند. مانجارو برای دیابت نوع ۲ شناخته می شود و تیرزپاتاید با نام های تجاری دیگر برای مدیریت مزمن وزن نیز عرضه شده است. تجویز و دوز باید براساس اندیکاسیون رسمی هر فرآورده و نظر پزشک باشد.

عوارض عمومی اسپارتینا، مانجارو و داروهای مشابه

شایع ترین عوارض این داروها گوارشی هستند و معمولا هنگام شروع درمان یا افزایش دوز بیشتر دیده می شوند:

• تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست
• احساس پری، نفخ، درد شکم و سوءهاضمه
• کاهش اشتها و گاهی دریافت ناکافی پروتئین، مایعات، آهن یا ویتامین ها
• کم آبی بدن، به ویژه در صورت استفراغ یا اسهال
• افت قند خون، عمدتا هنگام مصرف هم زمان با انسولین یا بعضی داروهای دیابت
• سنگ یا التهاب کیسه صفرا، به خصوص با کاهش وزن سریع
• پانکراتیت و واکنش حساسیتی که کمتر شایع اما مهم هستند
• کند شدن تخلیه معده و تشدید علائم در افراد مبتلا به گاستروپارزی

کاهش وزن سریع می تواند علاوه بر چربی بدن، بخشی از توده عضلانی و حجم چربی صورت را نیز کاهش دهد. عبارت «صورت اوزمپیکی» یا Ozempic face نام یک بیماری مستقل یا اثر اختصاصی یک برند نیست؛ توصیفی عامیانه برای گودی شقیقه و زیر چشم، کاهش حجم گونه و شل شدن پوست پس از کاهش وزن قابل توجه است که با هر روش کاهش وزن سریع ممکن است رخ دهد.

اوزمپیک، وگووی و سایر داروهای GLP-1 چه هستند؟

اوزمپیک (Ozempic) و وگووی (Wegovy) حاوی سماگلوتاید (Semaglutide) هستند؛ سماگلوتاید آگونیست گیرنده GLP-1 است. تفاوت نام های تجاری لزوما فقط در نوشته روی جعبه نیست و می تواند شامل اندیکاسیون، دوز و برنامه افزایش دوز باشد. لیراگلوتاید و دولاگلوتاید نیز از داروهای همین خانواده هستند. هر دارویی که قند یا اشتها را تغییر می دهد باید تحت نظر پزشک مصرف شود، به ویژه اگر بیمار هم زمان انسولین یا سولفونیل اوره دریافت می کند.

عوارض دارو لاغری بر چشم چیست؟

یکی از نگرانی های رایج مصرف کنندگان داروهای لاغری، تاثیر این داروها بر سلامت چشم و بینایی است. عوارض دارو لاغری بر چشم در همه افراد یکسان نیست و بخشی از تغییرات بینایی ممکن است به تغییر سریع قند خون، وضعیت دیابت یا کم آبی بدن مربوط باشد. در برخی موارد نیز ارتباط احتمالی میان داروهای خاص و عصب بینایی یا شبکیه مورد بررسی قرار گرفته است.

۱. تاری دید و تغییر موقت شماره چشم

با تغییر سریع قند خون، آب و شکل عدسی طبیعی چشم می تواند موقتا تغییر کند و بیمار تاری دید یا نوسان شماره چشم را تجربه کند. این حالت بیشتر به تغییر قند مربوط است تا آسیب مستقیم دارو. بنابراین یکی از مواردی که هنگام بررسی عوارض دارو لاغری بر چشم باید در نظر گرفته شود، تغییرات بینایی ناشی از نوسان قند خون است.

تا زمانی که قند و دید پایدار نشده اند، سفارش عینک جدید یا محاسبات انتخابی جراحی های اصلاح دید بهتر است با احتیاط انجام شود.

۲. رتینوپاتی دیابتی و ادم ماکولا

در بعضی بیماران دیابتی، پایین آمدن سریع HbA1c می تواند در ماه های نخست باعث تشدید موقت رتینوپاتی دیابتی شود؛ این پدیده سال ها قبل از معرفی داروهای GLP-1 نیز با کنترل سریع قند شناخته شده بود. در مطالعات سماگلوتاید، عوارض رتینوپاتی بیشتر در افرادی دیده شد که از قبل رتینوپاتی داشتند، HbA1c بالاتری داشتند یا هم زمان انسولین مصرف می کردند. برچسب رسمی سماگلوتاید و تیرزپاتاید توصیه می کند بیماران دارای سابقه رتینوپاتی از نظر پیشرفت بیماری پایش شوند.

این موضوع به معنای بد بودن کنترل قند یا ممنوع بودن دارو نیست. کنترل مناسب دیابت در دراز مدت از چشم محافظت می کند؛ مهم این است که وضعیت شبکیه پیش از شروع یا تشدید درمان مشخص باشد و بیمار پرخطر هم زمان توسط متخصص شبکیه پیگیری شود.

۳. سماگلوتاید و NAION یا سکته عصب بینایی

NAION نوعی کاهش ناگهانی و معمولا بدون درد دید است که بر اثر اختلال خون رسانی سر عصب بینایی ایجاد می شود. چند مطالعه مشاهده ای، ارتباطی میان سماگلوتاید و افزایش خطر NAION گزارش کرده اند، در حالی که بعضی پژوهش ها این ارتباط را در جمعیت عمومی تایید نکرده اند. آژانس دارویی اروپا در سال ۲۰۲۵ پس از بررسی داده ها، NAION را عارضه ای «بسیار نادر» برای سماگلوتاید دانست؛ یعنی ممکن است حداکثر حدود یک نفر از هر ده هزار مصرف کننده را درگیر کند.

بنابراین نباید به دلیل شنیدن این خبر، سماگلوتاید را خودسرانه قطع کرد. اما کاهش ناگهانی دید، ایجاد سایه یا نقص میدان دید در یک چشم نیازمند مراجعه فوری چشم پزشکی است. اگر NAION تایید شود، ادامه یا قطع دارو باید با هماهنگی چشم پزشک و پزشک تجویز کننده بررسی شود.

۴. خشکی چشم

در حال حاضر شواهد محکمی وجود ندارد که تیرزپاتاید یا سماگلوتاید مستقیما باعث خشکی چشم شوند. حتی برخی مطالعات جدید به بهبود بعضی شاخص های سطح چشم در بیماران دیابتی اشاره کرده اند. با این حال کم آبی بدن، کاهش دریافت مایعات، تغذیه ناکافی و نوسان قند می تواند احساس خشکی، سوزش یا تاری متناوب را بدتر کند. پیش از جراحی پلک، DCR، کاتاراکت یا لیزیک، سطح چشم باید جداگانه ارزیابی شود.

۵. گلوکوم و فشار چشم

مدرکی وجود ندارد که این داروها به طور معمول فشار چشم را بالا ببرند. مطالعات مشاهده ای حتی ارتباط احتمالی GLP-1 ها و تیرزپاتاید با کاهش خطر گلوکوم زاویه باز یا نیاز به درمان را مطرح کرده اند، اما این یافته ها هنوز برای تجویز دارو به عنوان درمان گلوکوم کافی نیستند. قطره ها و پیگیری گلوکوم نباید تغییر کنند.

۶. فشار داخل جمجمه ایدیوپاتیک و ورم عصب بینایی

چاقی از عوامل مهم فشار داخل جمجمه ایدیوپاتیک (IIH) است. کاهش وزن و شاید برخی اثرات مستقیم داروهای GLP-1 می تواند در بعضی بیماران به کاهش سردرد و پاپی ادم کمک کند. شواهد اولیه امیدوار کننده هستند، اما درمان IIH همچنان باید زیر نظر نوروافتالمولوژی و مغز و اعصاب انجام شود و داروی لاغری جایگزین پایش میدان دید و عصب بینایی نیست.

اثر و عوارض داروهای لاغری بر بیهوشی و ایمنی جراحی های چشم

مهم ترین موضوع مشترک در تمام جراحی های چشم، کند شدن تخلیه معده است. ممکن است با وجود رعایت ناشتا بودن معمول، مقداری غذا در معده باقی مانده باشد. در بیهوشی عمومی یا سدیشن عمیق، برگشت محتویات معده و ورود آن به ریه می تواند عارضه ای جدی ایجاد کند.

بر اساس دستورالعمل مشترک چند انجمن معتبر پزشکی که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، بیشتر بیمارانی که علائم گوارشی ندارند و در مرحله شروع درمان یا افزایش دوز نیستند، می توانند مصرف داروهای GLP-1 مانند مانجارو، اسپارتینا و اوزمپیک را تا زمان جراحی ادامه دهند. با این حال، در بیمارانی که به تازگی درمان را آغاز کرده اند، دوز دارو را افزایش داده اند یا دچار تهوع، استفراغ، یبوست شدید، درد شکم و احساس پری معده هستند، ممکن است لازم باشد جراحی انتخابی به تعویق بیفتد یا اقدامات احتیاطی ویژه ای انجام شود.

بنابراین قطع یک هفته ای دارو برای همه بیماران ضروری نیست و تصمیم نهایی باید براساس شرایط هر بیمار و با هماهنگی جراح، متخصص بیهوشی و پزشک تجویز کننده دارو گرفته شود.

نتیجه عملی: داروهای لاغری و کاهش وزن را خودسرانه قطع نکنید. نام دارو، دوز، زمان آخرین تزریق و هرگونه علامت گوارشی را پیش از جراحی به جراح و متخصص بیهوشی اطلاع دهید.

چه کسانی برای بیهوشی خطر بیشتری دارند؟

• افرادی که تازه دارو را شروع کرده اند یا در مرحله افزایش دوز هستند
• وجود تهوع، استفراغ، یبوست شدید، نفخ، درد شکم یا احساس پری طولانی
• دوزهای بالاتر یا سابقه گاستروپارزی و سایر بیماری های کند کننده تخلیه معده
• جراحی با بیهوشی عمومی یا خواب آلودگی عمیق، در مقایسه با بی حسی موضعی بدون سدیشن

در بیمار پرخطر ممکن است جراحی تا پایان مرحله افزایش دوز و رفع علائم به تعویق بیفتد، رژیم فقط مایعات برای ۲۴ ساعت پیش از عمل توصیه شود، سونوگرافی معده در روز جراحی انجام شود یا برنامه بیهوشی تغییر کند. بیمار نباید دارو را خودسرانه قطع کند؛ قطع داروی دیابت ممکن است قند را بالا ببرد و خود هایپرگلیسمی خطر عفونت و اختلال ترمیم را افزایش دهد.

اثر دارو لاغری بر بلفاروپلاستی، جراحی پتوز و لیفت ابرو و پیشانی

برای جراحی های زیبایی اطراف چشم، اثر اصلی داروهای لاغری معمولا از راه تغییر حجم و کیفیت بافت صورت است، نه آسیب مستقیم به پلک. کاهش وزن قابل توجه می تواند گودی زیر چشم و شقیقه، کاهش برجستگی گونه، شل شدن پوست، مشخص تر شدن کیسه های پلک یا حتی ظاهر اسکلتال تر اربیت را ایجاد کند. در نتیجه طرحی که هنگام شروع کاهش وزن مناسب بوده، چند ماه بعد ممکن است دیگر بهترین طرح نباشد.

به همین دلیل، هنگام بررسی عوارض دارو لاغری بر چشم در افرادی که قصد بلفاروپلاستی یا سایر جراحی های زیبایی اطراف چشم دارند، تنها وضعیت خود چشم اهمیت ندارد و تغییرات حجم بافت صورت نیز باید در نظر گرفته شود.

• اگر کاهش وزن هنوز سریع ادامه دارد، بهتر است جراحی زیبایی تا زمان رسیدن به وزن ایده آل و ثبات نسبی وزن به تعویق بیفتد.
• در پلک پایین باید میان شلی پوست، بیرون زدگی چربی و کمبود حجم تمایز گذاشت؛ برداشت زیاد چربی ممکن است ظاهر گود افتاده را تشدید کند.
• در بعضی بیماران حفظ یا جابه جایی چربی، فیلر یا پیوند چربی، لیفت میدفیس یا ترکیبی از روش ها مناسب تر از برداشت ساده بافت است.
• برای انجام لیفت اندوسکوپیک ابرو و پیشانی، تغییر موقعیت ابرو و شلی بافت پس از کاهش وزن باید پس از تثبیت وزن دوباره اندازه گیری شود.
• پیش از بلفاروپلاستی و پتوز، خشکی چشم، بسته شدن کامل پلک و قدرت پمپ اشکی اهمیت دارد؛ کم آبی و تغذیه ناکافی باید اصلاح شود.
• اگر عمل با سدیشن عمیق یا بیهوشی انجام می شود، ملاحظات تخلیه معده نیز برقرار است.

آیا دارو بر ترمیم زخم جراحی زیبایی چشم اثر می گذارد؟

داده های اختصاصی برای بلفاروپلاستی محدود است. چند مطالعه جدید در جراحی پلاستیک نتایج متناقضی درباره باز شدن زخم یا تاخیر ترمیم گزارش کرده اند و نمی توان رابطه علت و معلولی قطعی اعلام کرد. در عمل، وضعیت تغذیه، پروتئین کافی، کم خونی، سیگار، کنترل دیابت، کم آبی و سرعت کاهش وزن از خود نام دارو مهم ترند. در جراحی زیبایی، بررسی تغذیه و پایدار شدن شرایط متابولیک منطقی است.

نظر دکتر محدثه فیضی

به عنوان فوق تخصص جراحی پلاستیک و ترمیمی چشم و استرابیسم، در ارزیابی بیماری که داروی کاهش وزن مثل مانجارو و اسپارتینا مصرف می کنند، فقط نام و برند دارو مهم نیست. باید بررسی کنیم: آیا چشم از نظر شبکیه، عصب بینایی و سطح چشم ایمن است؟ آیا جراحی زیبایی پس از پایان تغییرات حجم صورت همچنان مناسب خواهد بود؟ و آیا نوع بیهوشی با توجه به کند شدن تخلیه معده به صورت ایمن قابل انجام است؟

در بلفاروپلاستی و لیفت پیشانی و ابرو، کاهش بیش از حد چربی یا انجام جراحی توسط فرد نا متبحر و برداشت بیش از حد چربی می تواند ظاهر گود و خسته اطراف چشم را تشدید کند. در DCR، استرابیسم و جراحی اربیت، این داروها معمولا منع مستقیم جراحی نیستند، اما کنترل قند، تغذیه، علائم گوارشی و هماهنگی با متخصص بیهوشی اهمیت دارد.

در نهایت، عوارض داروهای لاغری بر چشم برای همه افراد یکسان نیست و نمی توان صرفا بر اساس نام دارو درباره ادامه یا قطع آن تصمیم گرفت. تصمیم درست باید فردمحور باشد و با توجه به وضعیت چشم، بیماری های زمینه ای، نوع جراحی و شرایط بیهوشی، میان چشم پزشک، متخصص بیهوشی و پزشک تجویز کننده دارو گرفته شود.